KION, BRAZILO?

Mi estas la sola Esperanto-parolanto en tiu ĉi strato,
eĉ en la tuta kvartalo.
Malbeninda estu la internacia deziro etigi homskalajn realojn.
Hej, brazila ĉemara ĉefurbo,
se mi parolus, nur manpleno komprenus.
La esperantisto Demócrito Rocha kaj ĉiuj liaj samideanaj samtempuloj
same senvaloraj eniros la analojn de la Esperanta Cearao.
Mi ne havas antaŭulojn.
Kie estas la verdaj versistoj de ĉi tiu urbo?
Mi ne volas legi poemojn de hungaroj kaj de angloj.
Kial – je la barbo de la majstro! –
vi permesis nian ŝtaton bezoni pionirojn
post 130 jaroj?
(ĉu unu jaro plia aŭ unu jaro malplia gravas?)
Hej, patrio de ducent milionoj kaj unu vagabondo,
mi scias, ke vi ne kunsentas.
Mi ne konsentas ŝajnigi ne vidi vian nekunsenton.
Inter milionoj, mi perdiĝis.
Mi ne parolas la tupian, nek la portugalan.
Tradukistoj netroveblas.
La lernolibroj brulis.
Mi ne instruos gramatikon.
Adiaŭ, brazilanoj.
Mi estas 26-jaraĝa kaj ankoraŭ mankas unu jaroj
por ke mi aperigu en Fortalezo mian lingvoprojekton.
La ŝanĉon vi maltrafis.
Mi perdiĝis en mia peno doni ŝancon.
Neniun komunan mi havas kun vi ĉiuj,
La ŝancon vi perdis.
Neniu broŝuro publikiĝos ĉi tie,
ĉar vi, transtempe anticipaj,
rifuzis la proponon de la homarano Zamenhofo.

TRANSDONO

Ĉu hodiaŭ, en hospitalo de fora urbeto,
naskiĝis bebo?
Ĉu li estas absolvo aŭ kondamno por la vivularo?
Kiel ni reagu al la unua senrezona ploro?
La centjara intertempo kiu konsistigas individuon
foriris kaj lasis sur tomboŝtono epitafon:
“tie ĉi oni rajtas plendi ke la homo estas palpebrumo”
Observu rapide, dum la okuloj apertas.
Ĉiujn detalojn. Bonojn kaj malbonojn.
Planojn kaj cirkonstancojn.
Specifaĵojn kaj grupakordojn.
Esperojn kaj elreviĝojn ampleksu kaj resumu.
Rapide konstruu al vi klarigon.
Rapide komprenu, kio vi estas.
La apuduloj jam travadis malklarajn akvojn
kaj ĝuas sunumon sur strando de trankvilaj rezignoj.
Ĉu demandi kun konscio ke respondo ne alvenos?
Unu post alia. Unu post alia.
Unu post alia. Unu post la lasta.
Kio originala restos demandenda al venonto?
Ĉiuj respondoprovoj elĉerpiĝis en ĉi tiu generacio
post vivlongaj deflankiĝoj for de la origina sencoserĉo.
Novaj ekzempleroj cirkuli devus.
Kial mi ne disponas printilon?
Al tiu korpo mankas mano.
Al tiu alia, mankas cerbo.
Mi povus printi korpojn kaj
regurgiti demandojn.
Ĉu mi rompis kompromison?
Unu post alia. Unu post alia.
La lasta post la unue naskiĝinta.
Mortintoj sidas ĉetable.
Mi havas denove demandon,
sed mi ne demandos,
ĉar la demandoj jam ne apartenas al mi.
Mi estas nur portanto de aliula proprietaĵo.
Mi estas ekstere kaj atendas.
Ĉiuj niaj nuntempaj generacioj fiaskis.
La nepoj ja havas parencecon kun la prapatroj.
Ĉu ni generis la novan?
Fato fere fermiĝinta en ciklo.
Ĉiuj respondoprovoj elĉerpiĝis en ĉi tiu generacio
post vivlongaj deflankiĝoj for de la origina sencoserĉo.

PRI ALIAJ REALAĴOJ

Mi ne certas, ĉu mi volas lerni la anglan.
Usonanoj loĝas en alia planedo.
Kaj la lasta kosmoŝipo rustiĝas en garaĝo,
atende de riparado kiun neniu scipovas plenumi.
Hieraŭ, la murdanoncoj de la televidĵurnaloj
ne estis en angla.
La politika skandalo ne estis en la angla.
La abismiĝantaj grafikaĵoj pri ekonomio,
minacoj de armitaj banditoj,
malbonfaroj de kravatuloj.
Pafoj, korpfrakaso. Pafoj, revdetruoj.
Kristnaskaj pafoj similaj al fajraĵoj.
Kristnaskaj fajraĵoj similaj al pafoj.
Nenio en la angla.
La 28 celsiaj gradoj de ĉi tiu rutina nokto
ne estas en la angla.
Maljunaj avoj ne trovos neĝhomojn en Fortalezo.
Mi ne certas, ĉu, multe supren de la ekvatora linio,
jam post Meksiko,
homoj stampas en lingvo la samajn sentojn,
kiujn homoj ĉi-tieaj elforĝas.
Ĉu almenaŭ ekzemplerojn ekvivalentajn?
La paneinta kosmoŝipo restas en garaĝo.
Mi ne estas riparisto.

Teruraj infanoj

Sinjorino vizitante unu el siaj amikinoj renkontis la fileton de l’ mastrino sidanta en la salono.

— Venu tien ĉi, mia amo, donu al mi kison.

— Mi ne povas.

— Kial?

— Tial ke mia panjo diris al mi, ke mi devas resti sidanta por kaŝi la truon, kiu estas en la pajleto de l’ seĝo.

Tradukita de Olinda de Almeida
El la revuo Brazila Esperantisto,
jaro 10, numeroj 1-3, Jan-Mar 1919, paĝo 5

Meu Pensamento – L.L. Zamenhof

Certa vez ao campo eu fora
Numa noite de luar.
Linda jovem cismadora
Docemente ouvi cantar.

Era um canto de esperança,
De venturas e de amor;
Ressurgia-me a lembrança
De profunda e antiga dor.

— “Que! diz ela. Tu dormias?
Tão calado agora estás…
Que saudades tão sombrias
O meu canto assim te traz?”

…Coração, resiste ainda,
Não te fica bem chorar
Junto de uma jovem linda
Numa noite de luar.

Teus pesares e tormentos
Já se foram, coração;
Deixa escuros pensamentos
Que tão longe, longe vão.

Entristece-te a saudade
De outros tempos: eu bem sei;
Choras hoje a mocidade
Que ao dever sacrifiquei.

Quantas vezes de alegria
Me cercavam; no meu ser
Chama ardente renascia…
…Eu quisera assim viver.

Mas se a dura, ingrata sorte,
Contra mim constante for,
Bem melhor parece a morte
Na esperança… e longe a dor.

Tradução do Esperanto para o Português do poema Mia Penso, realizada por J. B. de Mello e Souza, e publicada na revista Brazila Esperantisto (Esperantista Brasileiro)(números 1-2-3, janeiro-março de 1918, pág. 1).

Komenco de kortbirda komerco

Iu sinjorino projektis fari surprizon al sia edzo, kiu ial ne akompanis ŝin al ŝia jara kamporestado. Antaŭ ŝia reveno ŝi aĉetis kaj alsendis al sia edzo seson da kokinoj, kiuj devus efektivigi ilian idealon: “Komenco de kortbirda komerco laŭ ĉiuj konsilindaj principoj de ekonomio”…

Post du aŭ tri tagoj, okaze de la reveno de l’ sinjorino, ŝia edzo iris al la stacidomo por renkonti sian karan edzineton, kiu tre ĝoja kaj karesa ĉirkaŭprenis lin kaj momencis la jenan dialogon:

– Ĉu vi ricevis la belajn kokinojn, kiujn mi sendis al vi por la komenco de nia kortbirda edukado?

– Jes, sed kiam ili alvenis, mi ankoraŭ ne estis reveninta de mia taglaboro. La servistino malfermis la kaĝon kaj mi, revenante hejmen, estas devigita kapti ĉiujn kokinojn, kiuj jam estis sur la strato tute miksitaj kun la aliaj najbaraj kortbirdoj.

-Ho, kiom da kokinoj vi kaptis?

– Ve… Miopa kiel mi estas, mi nur sukcesis kapti tridek ses forkurintajn… (La reveninta sinjorino svenis post ĉi lastaj vortoj).

El la portugala lingvo, laŭmemore tradukis Francisco Monteiro de Barros.

El la revuo Brazila Esperantisto,
numeroj 9-10, Sep-Okt 1917, paĝo 5

Marcha Internacional (Coro e Marcha Infantil) – Eustórgio Wanderley

Coro

Somos nós as línguas vivas
Reunidas por encanto,
Dando palmas, dando vivas
Aos progressos do Esperanto.

Língua Portuguesa

A língua eu sou portuguesa,
Do grande vate Camões,
Que encerra tanta beleza
E as mais gentis expressões

Francesa

Da pátria alegre do chic
A língua francesa eu sou,
Não há quem tristonho fique
Se alguma vez me falou.

Inglesa

Das línguas aqui presentes
A língua inglesa sou eu:
Falada nos continentes
Que a sorte me concedeu.

Alemã

Diz qualquer um que me veja,
Da inglesa ser quase irmã;
O riso está onde eu ‘steja,
Eu sou a língua alemã.

Italiana

Da Itália forte e sadia
A doce língua aqui está;
Para exprimir a harmonia
Mais terna língua não há.

Espanhola

Eu sou da terra valente
Dos touros, da luz, do sol;
Eu sou a língua eloquente
Do bravo povo espanhol

Rússia

Da Rússia fria e nevada
A língua altiva está aqui;
Na steppe sempre falada
As inflexões não perdi.

Japonesa

Eu sou a língua esquisita,
Mas cheia de tradição,
Falada por quem habita
O velho e altivo Japão.

Esperanto

Unir a todas num laço
De amor, é segredo meu,
No mais fraternal abraço,
Que o Esperanto sou eu.

Fonte: revista Brazila Esperantisto, ano 6, numeros 11-12, Maio-Junho 1915, páginas 4 e 5

Ne ekzistas subŝtatoj en Brazilo

Mapo kun ĉiuj brazilaj ŝtatoj en Esperanto

Neniam ekzistis “subŝtato” en Brazilo. Ĉiam temis pri ŝtatoj aŭ, dum la imperia periodo, pri provincoj. Ene de Esperantujo iel kaj ial oni inventis tiun terminon.

Unue mi ne povas konsenti, ke en Esperanto la termino “subŝtato” kun la signifo “federaciero” estas centprocente enradikiĝinta. “Subŝtato” ja povus signifi ŝtaton milite submetitan al fremda regado, tiel ke ĝi perdis sian sendependecon. Pli profunda esploro necesus pri tio. La Esperanto-parolantaro ne havas firman komunumon de juristoj kiuj jam elkreis plenan senpolemikan jurterminaron. Eĉ la plej granda Eo-vortaro PIV ne registras tiun terminon “subŝtato”. Tiele, ke ne ekzistas impona esperantlingva jurmaterialo, oni ne povas uzi tiun argumenton pri ekzisto de propra Eo-termino. Ankoraŭ ne alvenis tiu tempo por Esperantujo. Oni argumentas, ke aliaj nacilingvaj komunumoj, ekzemple la litova, uzas tiun terminon kontraŭan al la brazila origina uzo. Kvankam la litova parolantaro estas minoritata (samkiel Eo), mi certas ke ĝia socio, tial ke ĝi estas ŝtato kun teritorio, havas nemalmulte da homoj kiuj ne nur zorgas sed laboras ekskluzive pri jura terminaro en la litova lingvo.

Oni devas konsideri, en Esperanto, la fidelecon rilate la nacilingvan uzon. Tutcerte estas la brazila esperantistaro, kaj ne alilandanoj, tiuj kiuj plej interesiĝas pri tiu termino. Ni devas do konsideri kiel la brazila esperantistaro historie tradukas la aferon. Kvankam mi ne legis ankoraŭ la tuton produktitan en Brazilo, ŝajnas ke tiu uzo disvastiĝas nur lastatempe kaj ne kun totala aprobo far ĉiuj brazilaj esperantistoj. Mi daŭre sentas, ke tiu “subŝtateco” kiun ĉefe alilandaj esperantistoj volas apliki al Brazilo (surbaze de teorio anstataŭ la fakta origina uzo) estas trudo en la brazila nacikompreno.

En Brazilo ekzistas kvar specoj de juraj personoj: la Unuiĝo, la ŝtatoj (kun Braziljo flanke de ili), la teritorioj (kvankam ekzistas neniu nuntempe) kaj la municipoj (jes, la municipioj/urboj estas federacieroj kun mikroparlamento! Tiu ĉi lasta fakto eĉ malfermas alian flankan diskuton pri la traduko de “vereador“, kiu estas la urba leĝisto, samkiel deputito estas ŝtata aŭ federacia leĝisto. Oni plej kutimas esperantigi tiun vorton per “urbokonsilisto(j)”, sed la brazilaj “vereadores” ne estas konsilistoj de la urbestro, samkiel la deputitoj ne estas konsilistoj de ŝtatestro aŭ prezidanto. La “vereadores” estas leĝofaristoj, kun analogeco rilate la deputitojn).

La ŝtatoj ne estas esence kaj ajnamaniere submetitaj al la Unuiĝo, tiele ke la Unuiĝo povus agi iel ajn pro tiu imaga subeco kiun oni volas aldoni. Nur se okazas escepta revolucio en ŝtato, la federacia Unuiĝo povas kiel jura persono interveni. Ili ĉiuj havas laŭleĝe difinitajn agadlimojn. En iuj temoj la ŝtatoj decidas sole. Tial mi reasertas ke tiu subeco ne estu emfazata.

Tiu diskuto parencas ankaŭ kun tiu diskuto pri San-Paŭlo kaj San-Paŭlio. Surbaze de teorio fremda al la brazila terminaro oni makulas la tradukofidelecon. La vorto San-Paŭlio montras fortan rarecon kaj tre malprobable venkos tiun diskuton.

Brazilanoj kaj multaj brazilaj esperantistoj uzas la vorton ŝtato kaj por la federacio (la brazila ŝtato) kaj por la federacieroj (la ŝtato San-Paŭlo). La revuo Brazila Esperantisto registras tiun uzon almenaŭ en la lastaj jaroj de la jardeko 1900-a kaj en la jaroj de la jardeko 1910-a. Nuntempe mi legas kronologie ĉiujn numerojn de Brazila Revuo kaj mi multe deziras scii, kie komenciĝis tiu konstruo “subŝtato”. Provizore mi hipotezas, ke tio komenciĝis nur kun bonlingvistoj, sed mi ne certas pri tio. Eble la propraj brazilaj esperantistoj komencis! Ajnakaze la legado daŭros longe. Iam mi havos pli kontentigan respondon.

Novaĵo el la revuo Brazila Esperantisto, el sep-okt 1913, kun la uzo “ŝtato”

A Esperança – L.L. Zamenhof

Surge agora um novo sentimento,
Pelo mundo corre um forte brado!
Que nas asas de um propício vento,
Pelo mundo seja divulgado.

Esse ideal jamais verá na Terra
Rubro sangue ou negra tirania;
Às nações eternamente em guerra
Só promete paz e harmonia.

Sob o santo emblema da Esperança
Vinde vós, ó nobres paladinos,
E mui breve o mundo a paz alcança,
Da concórdia ouvindo alegres hinos.

Se há barreiras, fortes, seculares,
Entre os povos sempre divididos,
Cairão da guerra esses altares
Pelo amor somente destruídos.

Quando houver o mútuo entendimento
Da Babel caindo o mal profundo,
Surgirá de tal congraçamento
Uma só família sobre o mundo.

Da Esperança o exército disperso,
Pugnará em luta gloriosa,
Até quando a Paz sobre o Universo
Dominar p’ra sempre vitoriosa!

Tradução do Esperanto para o Português do poema La Espero, realizada por J. B. de Mello e Souza, e publicada um mês após a morte de Zamenhof, na revista Brazila Esperantisto (Esperantista Brasileiro)(números 3-4-5, março-maio de 1917, pág. 6).

DIVORCO

Mi deklaras divorcon disde la junularo.
Tro frue ni iris al notariejo registri nian kuniĝon.
Ĉu mi promesis ĝismortan pakton?
Nun, mi enamiĝis al pli matura fazo.
Mi bedaŭras. Mi volas separi.
Mi petas, ke oni tuj enlistigu mian nomon
inter la personojn kiuj transiras la aĝolimon.
Ne konsideru min parto de tiu brua kunularo
kiu ridegas facile je ajna piknika ŝerco.
Ne inkluzivu min inter la gajulojn kiuj iras tro leĝeraj,
kvazaŭ la mondo dolĉus kaj indus ricevi laŭdon.
Atendu de mi la grumblon de homo nekontenta
pri la homaraj socifundamentoj kaj ties fruktoj.
Homo kiu ne akceptas ne povi
prezenti universalan solvon al la homaj mizeroj.
Pezas sur mi tunoj kaj tunoj da orfaj demandoj
kiuj postvivis integraj la stumblojn en tombojn
de ĉiuj antaŭaj generacioj kiuj fiaskis heredigi respondojn.
Mi deklaras min libera akompani postjunaĝajn pripensojn
kaj sidiĝi meze de tiuj, kies kerna komuna punkto
estas la manoj malplenaj je sputaj pasioj.

BARBAROJ

Oni diras, ke, trans la ekstremoj de Brazilo,
ekzistas ankoraŭ pliaj urboj.
Oni rakontas, ke la tieaj loĝantoj ankaŭ rezonas
kaj ke ili neniam sin nomas barbaroj.
Aliaj pliaj homoj kun piedoj, manoj, kapo,
tute similaj al ni.
Oni eĉ blagis, ke la tagmanĝo de tiuj probabluloj
ne havas fazeolojn kaj rizojn.
Ke ili ne parolas nian lingvon.
Fikcio! Mi asertas.
Inventitaj fabeloj de nenifarantoj.
Mi ne estas tia homo, kiu kredas fantaziaĵojn.
Trans Brazilo, nenio ekzistas, krom la barbareco.

DURA

En mamula mondo,
reptiliaj ungoj postulas durajn homojn,
individuojn kun kradaj strukturoj,
kun staturo maksimuma pro staro sur piedopintoj,
kun atentinda larĝo post torspufiĝo pro ampleksa aer-enspiro,
kun du aŭ tri aldonaj brakparoj por imponi.
Dolĉaj modeloj klopodis travenki
kaj estis kunigitaj por speciala pritrakto en aparta angulo,
sekcio, departemento, niĉo, geto.
La natura selektado turnas la radon.
En dura mondo, dureco ne estas distinginda kvalito,
nur fundamenta antaŭagordo sekreciata tra la poroj.
En la homa dimensio, la ĝangala ludo predokapta
ne estas inerta memoro postrestinta en semafororuĝo.
Ĝi gvatas por vori grandan gambopecon.

MIA POEMO

Ĉi tie, mi plenumos ekstravagancon,
ĉar la poemo estas mia.
La regantoj submetiĝos.
Subalternuloj ordonos.
En mia poemo,
indianoj en tranco pro halucina herbo
determinos ŝtatan planadon por sekva jardeko.
En mia poemo, riveroj kuros de la maro al la landinterno.
Mil uzinoj ĉe marbodo sensaligos akvon per kribriloj.
La poemo estas mia
kaj mi faras el ĝi, kion ajn mi volas.
Inkandeskaj okuloj de katoj en mallumo de hermetika ĉambro
estos steloj de surtera ĉielo.
Tion kaj plion mi laŭvole trametos kiel trabon en la poemon.
Ĉar, jes, la poemo estas mia.
La poemo estas mia.

NOVAJ TEMPOJ

Brazilo, inter la plej kruelaj,
vi elstaras kiel eminenta genocidulo.
La blanka vualo de la nuna pseŭdopaco ne detiros
senindulgan verdikton.
La potenco kun kiu vi ekstermis
ekstermos vin dum subita bumeranga refrapo.
Via ekzisto, Brazilo, apogiĝas sur malrespekto, trudo, rabo.
Ŝtato de granddimensiaj perfortoj
plenumitaj sub la masko de progresa marŝo.
Alproksimiĝas tempo por inversa fortopuŝo.
Via detrukapablo kapablos detrui vin,
kiam maturiĝos la momento.
Brazilo, la insidaj insistoj de la reklama farso,
la pufa spongo de viaj komfortaj mensogoj
disŝiriĝos per trafaj akuzoj kontraŭ via ŝajna pleneco.
La historio ne deturnis la makabran vizaĝon.
Ĝi rigardas rekte,
kun okuloj kiuj postulas samgrandan renverson.
Tribunalo malfermas siajn pordojn
por juĝi ĉiujn kulpajn generaciojn.
La subtena bruo kaj la kunsenta silento
same ne povos prezenti alibion.
La morto ne likvidis la kulpon.
La pasinteco ricevos nenioman pardonon.
Via grandeco amikas kun la majesto de monumentoj
starigitaj surbaze de ekspluato.
Venas nun via horo.
Kuntekste kun tutmonda tendenco, ĝi najbaras.
Albordiĝas la pereo.
Reduktiĝas al polvo
ĉiuj simboloj de regnestraj orgojloj.
La popoloj reĵetas la sceptran legitimecon,
rifuzas sin rekoni en la rezultoj de la murdentreprenoj.
Piramidoj, obeliskoj, temploj, kasteloj kun remparoj,
statuoj, skulptaĵoj kaj surŝtonaj skriboj
malintegriĝas, malkomponiĝas,
dispeĉigas per la ago de vandaloj
senkulpigitaj de miljara ŝuldo,
envicigotaj en herogalerioj de venontaj epokoj.

HOMECO

Homo, vi estas plurfunkcia.
Via korpo estas naturmiraklo.
Ilo efika al karitato.
Jen mi sentas, ke la bono burĝonas en bukolika streĉo.
Dum manoj tiris ŝnuron al dualaj solvoj,
piedo ĝin puŝis orten.
Urinplenaj vezikoj donis kurbojn al aerostato.
Kudrilopiko, eksplodo, kaj flava pluvo sur flavaj urboj.
En momento de spirohalto, ne disponeblis aerosolo.
Bonkoraj samarianoj furzis.
Enspiratoroj nutris zumbiojn dum pliaj tagoj.
La elektrolivero ne satigis la modernan metropolon.
Providenco de bubofingroj en muntoĉeno
produktis milionon da utilaj kandeloj el humida muko.
Akvo mankis en la kranoj.
Helpopretaj maskloj kuplis duktojn al duktoj.
Ve! Kial la servistino glitis, falis, mortis,
dum ŝi lavis trotuaron per spermoĵetoj de hoso?
Sekaj haŭtoj de prahistoriaj maljunuloj
bezonis tujan tavolon de kremo.
Gripuloj helpis per frakonoj de verdflava pasto.
Pro la altaj kostoj de la fero,
kolonoj de konstruaĵo restis duonfaritaj.
Sindonaj arkitektoj sin ĵetis de la supra etaĝo,
profitis de la luksacioj,
elprenis siajn du durajn tibiojn
kaj kun kontento certigis la konstruon.
Homo, vi estas stulte fia.
Stulte vaka en via
klopodo difini homecon.

NACIO?

Jes, brazilanoj. Jes, nordorientanoj.
Ne trompiĝu.
Vi estas pli indianaj ol eŭropaj.
Via facileco porti malmulte da vestoj.
Via tupieco trametita en la toponimio,
en la simplula slango.
Brazilo de deliraj progresosaltoj kaj hekatombaj stumbloj.
Mi vidas nacion de kabokloj.
Belan nacion de pluretnaj socioj.
Ni ĝoju kaj festu!
Ni estas mestizoj. Ni miksiĝis.
Ni ĝoju esti kiaj ni estas.
Ni estu kiuj ni estas kaj forcedu al aliuloj
la hontidan taskon paroli pri “la esenco de la nacio”.