Citi

Olavo Bilac kaj Esperanto

La numero 2 (majo 1907) de la "Brazila Revuo Esperantista", la unua E-revuo redaktita en Brazilo, citas la brazilan poeton Olavo Bilac (1865-1918).

La numero 2 (majo 1907) de la “Brazila Revuo Esperantista”, la unua E-revuo redaktita en Brazilo, citas la brazilan poeton Olavo Bilac (1865-1918).

Alia kurso duonoficiala estas tiu en [la lernejo] Pedagogium, kiu speciale celas konigi Esperanton al la kleraj profesorinoj de tiu domo, inde direktata de Sro Olavo Bilac, konata en tuta Brazilujo, kaj kiu ankaŭ estas esperantisto.

SPARKECO

Sur divano, mi divenis lian antaŭdiron.
Mi neniel surpriziĝis, ĉar mi sciis,
mi senemocie konsciis,
ke la galaksio eksplodus kiel neregebla furzo,
neregebla kurzo inter dolaroj kaj realoj,
nerealaj kurzo-furzoj.
La homa turo eminentis kaj elstaris.
Mi konsciis, ke la eminenteco daŭrus palpebrumon.
Venteto peris mesaĝon
el malbonodoraj katakomboj
kaj enterigitaj ceramikaj urnoj.
Ili saĝumis per miljara atesto;
asertis ke, pri la sparkeco de la vivo, ne indus sciigi.
Sed la venteto alportis mesaĝon.
Kaj afabla maljunulino pugnofrapis boksiston
kaj forvaporiĝis sen tempon doni por repliko.
Viro enkuris homplenan salonon
kriis ke li ĵus pisis dum dek minutoj
kaj forgalopis sen tempon doni por amuzo.
Milionulo saltis el limuzino,
iris ĝis la rondo de almozuloj kiuj sin varmigis,
ĵetis stakojn da multvaloraj monbiletoj en la fajron
kaj forpafiĝis sen tempon doni por ekspliko.
Ŝtatisto eltiris kompleton, rapidpaŝe paradis
kun minijulpo kaj mamzono
en la Ĝenerala Asembleo de UNO
kaj poste formalaperis sen tempon doni por milito.
Kaj sur divano, paciento pacience pacon petis per silento.

VIOLENTA VER-AKIRO

Li feliĉis, li jubilis, li orgasmis.
Apogeis lia memkontento pro nova atingo.
Nur la ulnojn kaj la humerojn li devis donaci kiel pagon.
Li, per dentopremoj kiel manmovoj, manovris
la akrapintajn ostosplitojn kiel penikojn
kaj sen pento pentris perfektan panoramon.
Li ridis, li deliris, li delir-ridis,
ĉar li oferis nur la gambojn por esti kie esti li volis.
Lia ronda trunko tuŝis la trukan triumfon suresti supre sen suroj.
Eskalfine sur la suma ŝtupo, kun folaj tikoj de frenezulo,
skalfine kun supla stupro-kulpo de memvola perforto
de deziroj, konvinkoj kaj ŝtrumpoj kiuj garnis piedojn lacajn,
jam ne plu senteblajn, ĉar eksterkorpaj.
La vojo estis abrupta,
la volo estis inklina kaj sora, sed li ĝojis.
En la lasta ŝtupo, sango ankoraŭ fluis fulme tra la vervaj vejnoj.
En la hasta stupro, li la koron kompakta konservis.
Stuko de kompensoj,
sputo de demenco,
ŝtupo de kresĉendaj stuproj ĉiam pli violentaj,
ŝtupoj de stulta sturma stupraro
ne influis lian vrakan venkon de homo kiu venas al venĝa vero.
La surŝtupa, sensura kaj senŝtrumpa, stuprita stumpo
sencenzure ruliĝis kun senprecedenca fiero,
ĉar li, la trunko, trumpetis per elpulmaj triumfo-pumpoj;
emerĝintaj tra la gloraj gorĝaj finfinaj fenomenaj stertoroj
de koroj
kiuj venas kaj venkas.

GRANDA MEDITADO

Ho universaj kurboj,
pezaj stelspuroj,
eonaj spacdistancoj,
mi forgesis la bolantan oleon en pato,
ĉe la fajro de la kuirforno,
kaj mi estas mil kilometrojn for de hejmo.
Eble la kaduka najbarino forbruliĝos en incendio.
Ho rompoj de pacdeklaroj kaj militanoncoj,
interŝtataj kvereloj,
transnaciaj malkongruoj,
gigantproporciaj malkonsentoj!
Mia komunikado fiaskis,
ĉar mi mendis kokinviandan kolbason,
sed la vendistino insistis transdoni porkdevenan;
kaj nun mi devos manĝi ĝin,
ĉar homoj mortas pro malsato.
Ho evoluprocezoj,
lantaj progresoj de bakterioj kaj simioj,
eterecaj fluidoj de lastskalaj perfektuloj,
mi eltiris la interfonon ĉar mi ne volis ricevi la viziton
kaj nun mi devas vivi kun ĉiuj rezultaj rimorsoj.
Ho Zamenhof-fantomaĵoj kun grandaj okuloj
inkandeskaj ĉe la abismo de mia unuĉambra apartamento;
fosforeskaj verdaĵoj en la obskuraj anguloj,
mi diris, ke la lingvo unuigos la homaron,
sed min naŭzis la homamasoj, la diskutrondoj,
la tro laŭte babilemaj homoj, la parolemaj homoj,
la parolkapablaj estuloj, la societo de homoj, la homoj.
La homaro igis min deziri esti insekto
kiu vivas ne pli longe ol dum unu horloĝa erao.
Ho likvoj moviĝantaj interne de la kranio,
ĉu mi rajtas gustumi vian molan sukon
per suĉoŝalmo metita funden de la naztruoj?

La esperantigita brazila ĉefurbo kaj la polemikaj fonetikaj transskriboj

Noktokomence de ĉi tiu julia tagfino, kiam mi kreis retpaĝon kun klarigo pri la Esperanto-alfabeto, klarigo en la portugala lingvo, mi ektajpis frazojn en Facebook. Mi spontane celis tajpi etan paragrafon, preskaŭ komentan opinion. Devus esti nur febla afiŝo unu tweet-on longa. Kio okazis? La afiŝeto pufiĝis! Okazis, ke la praa afiŝeto evoluis al pli kompleksa estulo. Senprobleme, mi prifajfis. Mi transiris al ĉi WordPress-blogo por daŭrigi. Vi manĝas la rezulton nun, kanibala leganto. Sed, ĉar eĉ al la dinosaŭroj venis fino, same la tempo, kun siaj meteoritaj jarstumbloj, respondecos kiam, post via moŝta manĝo, la ostoj de tiu ĉi estulo fosiliiĝos en mallumaj interreto-getoj.

Mi cerbumis noktokomence. Brazilo havas 27 ĉefurbojn. Ĉiu ŝtato (26 entute) posedas sian propran ĉefurbon kaj, kun Braziljo, la ĉefurbo de la ĉefurboj, ni atingas la neparan numeron. La cerbumo estis pri la ĉefurbo de la pseŭdofederacio… (halt! la diskuto pri la pseŭdeco jam apartenas al la tro pufiĝinta flanko. La kriogeniko garantias, ke sekvafoje mi greftos la vivantan histon aliloke). … la ĉefurbo Braziljo. Ne pri politiko mi parolos, kvankam motivoj ne mankas por longe sin okupi prie.

Kiam mi ekkonsciis ke ekzistas la vorto “Brazilio”, mi ekkonjektis pri la kaŭzo kaj celo. Unue mi pensis, ke temis pri alia nomo por Brazilo. Tre strange. Ĉu ni estu braziloj kiuj loĝas en Brazilio? Ne. Ne sencus. Due, kaj pli senchava, ke temis pri situacio analoga al tiu de “meksiko” kaj “meksikio”. Brazilio estas urbo kaj Brazilo restus kiel lando. Bele kongrua. Ĉu en tiu mondmapo Parizio estos la urbo kaj Parizo la lando? Aj, mia kapo. La respondo kaŝiĝas ie inter tiu horora nacia hararo. Kion diri, se tamen el nia litersupo, el inter viandobuloj kaj hartufoj, ni ĉerpos sonan polemikon?

Brazilanoj malfacile kapablas ĝuste distingi, kiam la litero ‘i’ reprezentas vokalon kaj kiam ĝi reprezentas duonvokalon. Kiam mi, en tiu noktokomenco, ekkreis por la paĝo pri la E-alfabeto klarigon pri la diferenco inter ‘j’ kaj ‘i’ aŭ inter duonvokalo kaj vokalo, absorbis min konceptaj umadoj.

En la portugallingva supra teksto de la bildo, kiu estas elĉerpo de lingvistika libro, troviĝas, bone resumita, la portugalgramatika neprecizeco pri kelkaj vortoj kiuj finiĝas per diftongoj; plus la (neintencita) klarigo kial brazilaj vortoj kiuj enhavas la literparon ‘lh’ tradukiĝas en Esperanton tre ofte per ‘lj’; kaj ankoraŭ kiel tio komplikis la situacion de la esperantigo de la ĉefurbo Brasília.

La sono kiun normale reprezentus la konsonantparo “lh” [ʎ] cedas en plejparto de Brazilo sian lokon al la sonparo [lj]. Pro tio, estas kompreneble, ke la esperantigo de la loknomo Porto Velho fariĝu Porto-Veljo. Ĉu tiel simile spegulas la versio, en la portugala lingvo, de la vorto “ajlo”? Ĉe “alho”, nur pri la loko la rezulta duonvokalo ribelis.

Pri ‘Brasília’, same serĉeblas detalo pri prononco, kun iom da polemiko pri la ĝusta fonetika transskribo. Okazas, ke la prononco de ‘Brasília’ ŝvebas neprecize inter [bɾa’ziljɐ] kaj [bɾa’ziliɐ]. Tial ekzistas brazilkuntekste, kun etendo al la Esperanta mondo, la polemika problemo pri la neprecizeco de la gramatikaj klasifikoj. La bildcitaĵo aludas tion.

Niaj gramatikistoj, kun sia bele norma portugala lingvo, diras, ke la akcento de la vorto “Brasília” troviĝas sur la antaŭlasta silabo, ĉar ĝi finiĝus per diftongo. Ĝi estas, laŭ portugallingva faka vorto, “paroxítona”. Ili tial inventis regulon kiu diras, ke “ĉiu ‘paroxítona’ vorto kiu finiĝas per kresĉenda diftongo (duonvokalo plus vokalo, en tiu ordo) havas diakriton”. Sed, aliflanke, same bone ni povus diri, ke la akcento troviĝas sur la antaŭ-antaŭlasta silabo, ĉar ekzistas polemiko pri la vera, fakta prononco de la finaĵo ‘ia’ en ‘Brasília’ kaj en multaj aliaj similaj vortoj. Se en la citita loknomo troviĝus ne diftongo sed hiato, tiam la vorto nomiĝus “proparoxítona”. Se estus venkinta la flanko kiu defendas, ke la akcento estas en la antaŭ-antaŭlasta pozicio, ni eĉ povus forigi la nebezonatan diakrit-regulon. Tiu regulo ekzistas nur por pravigi la komprenon pri la ekzisto de diftongo fine de vortoj kiaj “Brasília” kaj por pravigi la rilatan fonetikan transskribon.

Se estus venkinta la flanko kiu defendas la diftongomankon, ĉu tiam, kun paralela sekvo en Esperanto, estus same venkinta la esperantigo “Brazilio”? Multaj vortoj kiuj en la portugala lingvo havas la akcenton en la antaŭ-antaŭlasta silabo vidas en Esperanto, ĉar la reguleco de ĉi tiu lingvo ne permesas aliel, sian akcenton ŝanĝiĝi unu silabe vortfinen.

família –> familio

mérito –> merito

rápido –> rapida

ética –> etiko

música –> muziko

VISITA

O Esperanto tá esperando lá na porta –
eu ouvi alguém dizer.
Eu olhei e realmente ele tava lá.
Entra – eu disse –
o que tu tá esperando, Esperanto?
Ele entrou e se sentou no banco,
de frente pra mim,
todo duro, com as costas retas como um robô.
Fiquei com um medo enorme de que alguém,
um indíviduo desses sem noção,
pudesse entrar correndo na sala e gritar com zombaria:
olha uma língua sentada dura num banco.
Sussurrei baixinho: relaxa a espinha, Esperanto.
Qual espinha? – ele me perguntou sem acanhamento –
a do peixe ou a vertebral?
Você é um peixe? – retruquei.
(Me vieram à mente
brincadeirinhas de mau gosto,
sobre peixes de outras eras,
duros fósseis petrificados,
duras pedras fossilizadas.
Mas tive medo de brincar)
Você é um peixe? Não! – Eu mesmo respondi.
Só pode ser então a tua espinha de vértebras lexicais!
E olha que, ainda assim, me lembro de que outro dia
quase me engasguei contigo.
Ele me olhou com um olhar cortante.
Não sei se entendeu meu jargão.
Eu nem tava falando a língua dele!
Era algo ainda mais próximo do Latim.
De qualquer forma, me calei.
Apesar de tudo,
eu amava a forma ereta como ele se portava.